Tamamlamadığınız işleri ve bitirmediğiniz görevleri, yarım kalan aşkları, nedensiz birden sonlanan arkadaşlıkları neden daha sık hatırlıyorsunuz? Ya da neden “Yarın yaparım.” “Daha çok vaktim var.” “Baskı altında daha iyi çalışıyorum.” “Şu an doğru zaman değil.” “Önce şu küçük işleri bitireyim bu işe sonra dönerim.” dediğiniz işleriniz diğerlerine göre sizi daha çok yoruyor, tüketiyor?
İlgi çekici bulunmayan ve tamamlanmasının imkansız olduğu düşünülen işlerde kişi, uğraşmayı reddeder ve zihninde bariyerler oluşturur. Fakat kişi, tamamlayacağına inanır ve hedefine değer verirse, ilk adım olan "başlama"yı gerçekleştirdikten sonra aslında zihninde büyüttüğü kadar zor ve sıkıcı olmadığını anlar.
Önemli görevler, fiziksel olarak tamamlamadan eksik bırakıldığı zaman, zihinsel bir yük oluşmaktadır ve bu, görevi bitirmek için sürekli bir dürtü yaratmaktadır. Bu histen dolayı ortaya çıkan müdahaleci düşünceler; stres, endişe, uyku güçlüğü, zihinsel ve duygusal tükenmeye yol açarak, daha büyük psikolojik sorunlara neden olabilir. Üstelik kolay gözüyle baktığımız diğer işlerimiz de yarım kalır.
İşte tam bu noktada karşımıza bir kavram çıkıyor Zeigarnik etkisi.
Zeigarnik etkisi, tamamlanmamış, bölünmüş, ya da yarım kalmış görevlerin veya yaşananların, tamamlananlara göre daha kolay bir şekilde hatırlanmasını ifade eden psikolojik bir fenomen kavramdır. Yani sürekli bir şeyleri yarım bıraktığınızı düşünüyorsanız, bunun nedeni beyninizin tamamlanmamış işleri hatırlamak konusunda daha seçici olması olabilir!
1901 doğumlu Rus psikolog ve psikiyatrist Bluma Wulfovna Zeigarnik tarafından geliştirilen Zeigarnik Etkisi, ilginç bir ilham kaynağına sahiptir: Garsonlar!
1920'li yılların başında Bluma Zeigarnik, içlerinde Bluma Zaigarnik’in doktora tezi danışmanı ve Pozitif Psikoloji'nin kurucusu olan profesör Kurt Kewin’in de olduğu bir grup psikolog ile birlikte, Berlin Üniversitesi'deki bir restorana yemek yemeye gittiler. Restoranda, bir garson tüm siparişleri almaktaydı ve garsonun davranışları ve siparişlere olan yaklaşımları grubun dikkatini çekti; çünkü garson, servis edilen siparişleri bir kağıda yazmak yerine, aklında tutmaktaydı. Garson, servis süreci tamamlana kadar siparişleri başarıyla hatırlayabilmekteydi. O zamanlar bir doktora öğrencisi olan Zeigarnik, bu durumu merak edip garsona bunu nasıl başardığını sordu. Garson, "siparişlerini aklına yazıp, yemekleri kişilere verdikten sonra bu mental notları zihninden sildiğini" söylemiştir. Bu beceri ilgisini çeken Bluma Zeigarnik ve akıl hocası olan Kurt Kevin, bu olgu üzerine ile ilgili çeşitli deneyler yapmaya karar verdiler.
Etkinin isim sahibi olan Zeigarnik, restoranda yaşadığı olaydan sonra bu fenomeni incelemek ve hipotezini test etmek için bazı deneyler geliştirdi. Deneye katılan insanlardan, laboratuvarda boncuk dizmek, bulmaca çözmek, matematik problemini tamamlamak gibi ortalama 20 basit küçük görevleri tamamlamalarını istedi. Deney boyunca katılımcılar, bazı görevleri yaparken kesintiye uğratıldılar ve bazı görevleri kesintiye uğratılmadan tamamlamaları izin verildi. Zeigarnik’in bu deneydeki amacı, katılımcıların hatırlama becerisi açısından tamamlanan görevler ile kesintiye uğrayan görevler arasında fark olup olmadığını görmekti. Daha sonrasında katılımcılara, deney sırasında tam olarak hangi etkinlikleri yaptıkları soruldu. Katılımcıların, yarıda kesilen görevleri, tamamladıkları görevlere göre yaklaşık %90 daha fazla hatırladığı sonucuna ulaşıldı.
Zeigarnik, yaptığı deney ve incelemeleri sonucunda; yetişkinlerin kesintiye uğrayan görevler için bir çeşit "bellek avantajı"na sahip olduğunu buldu ve çocuklarda yapılan deneyler sonucunda, çocukların da tamamlanmamış görevleri, tamamladıkları görevlere göre ortalamada 2 kat daha sık hatırladığını raporladı.
Zeigarnik’in bu etki ile ilgili olarak açıklaması, bir göreve başlayan kişinin, onu tamamlama ihtiyacı hissetmesiydi. Eğer tamamlanması engellenirse, zihin gergin bir durumda kalmaktaydı ve bu durum, stres yaratarak tamamlanmamış görevin bellekte yer tutmasına neden oluyordu. Bu sayede, tamamlamadan önce görevin kesintiye uğraması, göreve özgü gerilim nedeniyle, tekrar aklımıza gelen bilginin aktif bir şekilde prova edildiğini ve böylece bilginin daha uzun süre bellekte tutulmasına yol açtığını ileri sürdü.
Günümüzde Zeigarnik etkisi nerelerde kullanılıyor diye soracak olursanız cevap çok basit ve çok tanıdık. En sevdiğiniz dizinin en heyecanlı yerinde bölümün kesilmesi ve bir hafta merakla beklemek, çok sevdiğiniz yazarın roman serisinde yer alan o son cümlenin sizi bir sonraki seriye heyecanla yönlendirmesi. Dijital ortamda ilgiyle izlediğiniz bir videonun en cevapları alacağınız yerinde “devamı bir sonraki videoda.” mesajını almak.
Peki Zeigarnik etkisi avantaja çevirilebilir mi?
"Erteleme hastalığı" başta olmak üzere birçok durumda Zeigarnik etkisini kullanarak zorlukların üstesinden gelinebilir. İlk olarak, erteleme hastalığının üstesinden gelmek için bir başlangıç yapmak gerekir. Herhangi bir şekilde başlangıç yapılabilir; yani başlangıcın büyük olmasına gerek yoktur. Zeigarnik etkisi, görevin başlatılmış olması ve henüz tamamlanmamış olmasında devreye girmektedir. Zeigarnik etkisi sayesinde görev ya da durumun tamamlanması yönünde motive olursunuz ve görev zihnin "ön tarafında" tutulur. Küçük bir başlangıç ve Zeigarnik etkisi sayesinde, ertelemeden kurtulmanız mümkün olabilir.
Zeigarnik etkisi, görevleri tamamlamak için gerekli olan motivasyonu sağlayarak zihin sağlığını iyileştirebilir. Tamamlanmamış göreve ait gerilim, sorunun beyni terk etmemesi ve göreve verilen dolaylı odaklanma, zihinsel zaman ve alan sağlayarak, daha iyi ve kapsamlı bir çözüm üretmeye yol açabilir. Ayrıca, bir görevi tamamlamak, bireye başarı hissi verebilir ve özgüven duygusunu geliştirebilir. Özellikle, baş etmesi güç olan stresli görevleri tamamlamak, psikolojik sağlığı iyileştirebilecek bir hisse neden olabilir.
"Ve yarım kalan her şey sonsuzluğa uzardı."
Unutma Dersleri / Nermin Yıldırım
Referanslar
M. Kostyanaya. Bluma Wulfovna Zeigarnik. (25 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 31 Mart 2014. Alındığı Yer: The Science of Psychotherapy | Arşiv Bağlantısı
Good Therapy. Zeigarnik Effect. (25 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 2 Ocak 2016. Alındığı Yer: Good Therapy | Arşiv Bağlantısı
B. Kodden. (2020). The Art Of Sustainable Performance: The Zeigarnik Effect. ISBN: Print ISBN 978-3-030. Yayınevi: Springer, Cham. sf: 67-73. doi: 10.1007/978-3-030-46463-9_10.
J. Glenn. (2021). Recovery, Interrupted: The Zeigarnik Effect In Emdr Therapy And The Adaptive Information Processing Model. Journal of EMDR Practice and Research. doi: 10.1891/EMDR-D-20-00011. | Arşiv Bağlantısı
